Türkiye F-35 Programından Neden Çıkarıldı?

Türkiye, Rus yapımı S-400 hava savunma sistemini teslim alması nedeniyle Temmuz 2019’da F-35 programından çıkarıldı; Washington bu sistemin hayalet uçakla birlikte işletilemeyeceğini savundu. Ankara 2002’den beri programın ortağıydı, 100 uçak almayı planlıyordu ve üretilen her uçak için parça yapıyordu.

Aradan geçen yedi yılda anlaşmazlık çözülmedi. ABD Başkanı Donald Trump, Temmuz 2026’da Ankara’da yaptırımları kaldıracağını ve yasağın geri alınmasını değerlendireceğini söyledi; ancak ABD yasaları, Türkiye S-400’ü elinde tuttuğu sürece herhangi bir devri hâlâ engelliyor. Bu rehberde Türkiye ile F-35 arasındaki süreci anlatıyoruz: ne oldu, taraflar ne savunuyor ve neyin değişmesi gerekiyor.

Türkiye’nin F-35 programındaki rolü neydi?

Türkiye, Müşterek Taarruz Uçağı programına 2002’de 3. seviye ortak olarak katıldı ve geliştirme maliyetine iştirak etti. F-4’lerinin ve eski F-16’larının yerine 100 F-35A almayı planlıyordu. İlk Türk uçağı Haziran 2018’de Fort Worth’ta hangardan çıkarıldı, Türk pilotları da Arizona’daki Luke Hava Üssü’nde eğitime başladı.

Türk sanayisi tedarik zincirinin parçasıydı. TUSAŞ orta gövdenin ikinci kaynağıydı; Alp Havacılık, AYESAŞ ve Kale gibi firmalar iniş takımı bileşenlerinden motor parçalarına ve kokpit ekranlarına kadar yaklaşık 900 farklı parça üretiyordu. Eskişehir’de Avrupalı kullanıcılar için bir motor bakım merkezi kurulması planlanıyordu. İşin nasıl paylaşıldığını F-35’i kim üretiyor yazımızda anlattık.

Türkiye programdan neden çıkarıldı?

Türkiye, Aralık 2017’de Rus yapımı S-400 için değeri 2,5 milyar dolar olarak bildirilen bir sözleşme imzaladı. İlk bileşenler 12 Temmuz 2019’da Ankara yakınlarındaki Mürted Hava Meydanı’na ulaştı. Beş gün sonra Beyaz Saray, Türkiye’nin F-35 programına katılımının sona erdiğini açıkladı ve uçağın bir Rus istihbarat toplama platformuyla bir arada bulunamayacağını belirtti.

Amerikan tarafının gerekçesi teknikti. S-400’ün radarları F-35 gibi uçakları tespit etmek üzere tasarlanıyor. İkisinin aynı hava kuvvetinde, sisteme Rus teknisyenlerin destek verdiği bir ortamda işletilmesi, Moskova’nın uçağın radarlarında nasıl göründüğünü ve nasıl izlenebileceğini öğrenmesine yol açabilirdi. Sistemi S-400 Triumf dosyamızda ele aldık.

Türkiye bu gerekçeyi kabul etmedi. S-400’ün NATO ağlarına bağlanmayan, bağımsız bir sistem olacağını bildirdi ve riskin incelenmesi için ortak bir teknik çalışma grubu önerdi. Ayrıca Rusya’ya, ABD yapımı Patriot için yıllarca süren ve fiyat ile teknoloji transferi konularında anlaşma sağlanamayan görüşmelerin ardından yöneldiğini belirtti.

Türkiye’nin uçaklarına ve ödediği paraya ne oldu?

Türkiye için üretilen ve resmen Türkiye’ye ait olan altı F-35A hiçbir zaman ülkeye getirilmedi. Breaking Defense’in Temmuz 2026’daki haberine göre bu uçaklar ABD’de depoda tutuluyor. Üretim hattında daha geride bulunan uçakları ise 2020’de ABD Hava Kuvvetleri satın aldı.

Türkiye, teslim almadığı uçaklar için yaklaşık 1,4 milyar dolar ödediğini belirtiyor; Breaking Defense, ABD’nin elinde tuttuğu tutarı 1,7 milyar dolar olarak veriyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, hem uçakların hem de paranın alıkonulmasının gasp anlamına geleceğini söyledi. Ankara uçakların teslimini ya da paranın iadesini talep ediyor.

Türk tedarikçilerin zincirden çıkarılması programa da pahalıya mal oldu. Pentagon, üretimin taşınmasının maliyetini 500 ila 600 milyon dolar olarak hesapladı; işlerin devri ancak 2022’de tamamlandı.

Türkiye F-35 programına dönebilir mi?

Siyasi hava değişti. Trump, 25 Eylül 2025’te Beyaz Saray’da Erdoğan ile yaptığı iki saatlik görüşmenin ardından Türkiye’nin almak istediklerini almakta başarılı olacağını düşündüğünü söyledi. 7 Temmuz 2026’da Ankara’daki NATO zirvesinde ise ABD’nin CAATSA yaptırımlarını kaldıracağını ve programa dönüşün kesinlikle değerlendirecekleri bir konu olduğunu belirtti.

Hukuki durum ise değişmedi. 2020 mali yılı savunma bütçe yasası, yönetim Türkiye’nin artık S-400’e sahip olmadığını ve sistemi yeniden kabul etmeyeceğini Kongre’ye belgelemedikçe Türkiye’ye F-35 devrini yasaklıyor. MiGFlug’ın aktardığına göre Dışişleri Bakanlığı 22 Temmuz 2026’da Kongre’ye Türkiye’nin bu koşulları karşılamadığını bildirdi. Senato Dış İlişkiler Komitesi Başkanı Jim Risch, füzeler kaldırılmadığı için konunun durma noktasında olduğunu söyledi.

Ankara sistemden vazgeçmeyi reddediyor. Basına yansıyan seçenekler arasında sistemin üçüncü bir ülkeye devredilmesi, denetim altında depolanması ya da etkin olmayan durumda bekletilmesi var. Hiçbiri üzerinde uzlaşılmış değil; Kongre’de her iki partiden üyeler de yalnızca devre dışı bırakmanın yeterli olmayacağını söylüyor. İsrail ve Yunanistan da satışa karşı girişimlerde bulunuyor.

Türkiye bunun yerine ne yapıyor?

Alternatifleri satın alıyor ve kendisi üretiyor. Türkiye, Ekim 2025’te Birleşik Krallık’tan yaklaşık 8 milyar sterlinlik bir anlaşmayla 20 yeni Eurofighter Typhoon sipariş etti; Katar ve Umman’dan da ikinci el Typhoon alınması kararlaştırıldı. Ayrıntılar Türkiye-Birleşik Krallık Eurofighter anlaşması haberimizde. Türkiye ayrıca F-16 filosunu modernize ediyor ve yeni F-16 Block 70 alımı için ABD onayına sahip.

Uzun vadeli yanıt ise KAAN: TUSAŞ’ın geliştirdiği, ilk uçuşunu Şubat 2024’te yapan çift motorlu düşük görünürlüklü savaş uçağı. Türk yetkililer KAAN’ı, F-35’e biçilen rolü üstlenecek uçak olarak tanımlıyor; envantere girişin on yılın sonunda başlaması hedefleniyor. O zamana kadar Türkiye, F-35’e sahip ülkeler arasında yer almayan tek kurucu ortak olmayı sürdürüyor.

Sık sorulan sorular

Türkiye F-35 programından neden çıkarıldı?

Rus yapımı S-400 hava savunma sistemini satın alıp teslim aldığı için. ABD, iki sistemin F-35’i Rus istihbarat toplama faaliyetine açık hale getirmeden birlikte işletilemeyeceğini savundu.

Türkiye F-35 programından ne zaman çıkarıldı?

ABD kararı 17 Temmuz 2019’da açıkladı.

Türkiye teslim almadığı F-35’ler için ödeme yaptı mı?

Evet. Türkiye yaklaşık 1,4 milyar dolar ödediğini belirtiyor; Breaking Defense 1,7 milyar dolar olarak aktarıyor. Türkiye için üretilen altı uçak ABD’de depoda duruyor.

Türkiye F-35’i geri alabilir mi?

Ancak ABD yasasının koşulu karşılanırsa. Yasa, başkanın tutumu ne olursa olsun, Türkiye S-400’e sahip olduğu sürece her türlü devri yasaklıyor.

Türkiye kaç F-35 almayı planlıyordu?

100 adet F-35A.

Türkiye F-35 yerine ne kullanıyor?

Modernize edilen ve yeni alınacak F-16’lar, 2025’te sipariş edilen Eurofighter Typhoon’lar ve ileride kendi düşük görünürlüklü savaş uçağı KAAN.