F-35’i Kim Üretiyor? Fabrikalar, Ortaklar, Tedarikçiler

F-35’i ana yüklenici olarak Lockheed Martin üretiyor; üç başlıca ortağı Northrop Grumman, BAE Systems ve Pratt & Whitney. Lockheed Martin’e göre bunların arkasında ABD’de ve bir düzine başka ülkede 1.900’den fazla tedarikçi bulunuyor.

Uçak en baştan uluslararası bir program olarak kurgulandı. Sekiz ülke geliştirme maliyetine katıldı ve karşılığında üretimden pay aldı. Teksas’ta montajı yapılan bir uçağın kuyruğunun İngiltere’den, gövde kesitinin Kaliforniya’dan, kanadının İtalya’dan gelmesinin nedeni bu. Bu rehberde F-35’i kimin, nerede ürettiğini ve işin nasıl paylaşıldığını anlatıyoruz.

F-35’in ana parçalarını kim yapıyor?

Gövde, nihai montaj hattına dört büyük kesit halinde geliyor; bunlar birleştiriliyor, donatılıyor ve boyanıyor. Her biri ayrı bir yerden geliyor.

Burada adı geçen sistemleri F-35 motoru, F-35 radarı, F-35 elektronik harp sistemi ve F-35 kaskı yazılarımızda ele aldık.

F-35’in montajı nerede yapılıyor?

Uçakların neredeyse tamamı Lockheed Martin’in Teksas’taki Fort Worth tesisinden çıkıyor. Devlete ait bu fabrikanın montaj holü yaklaşık 1,6 kilometre uzunluğunda. Bütün F-35B ve F-35C’ler de burada üretiliyor.

İki hat daha var. Kuzey İtalya’daki Cameri’de, İtalyan devletine ait olan ve Leonardo’nun işlettiği tesis İtalya için F-35A ve F-35B, Hollanda için F-35A montajı yapıyor; ayrıca komple kanat üretiyor ve Avrupa’nın gövde ağır bakım merkezi olarak hizmet veriyor. Nagoya’da ise Mitsubishi Heavy Industries Japon F-35A’larının montajını yapıyor. Üretim rakamları kaç F-35 üretildi yazımızda.

F-35 programının ortağı olan ülkeler hangileri?

2000’lerin başında sekiz ülke, geliştirme maliyetini ABD ile birlikte üstlendi. Her birinin ödediği tutar seviyesini, seviyesi de programdaki etkisini ve sanayi işlerinden alacağı payı belirledi.

Ortaklara iş garantisi verilmiyor. Şirketleri, programın en iyi değer dediği esasa göre sözleşmeler için teklif veriyor. Uygulamada çoğu iyi pay aldı: Norveç’ten Kongsberg, Danimarka’dan Terma, Hollanda’dan Fokker, Kanada’dan Magellan ve Avustralya’dan Marand gibi firmalar yalnızca kendi ülkelerinin değil, üretilen her uçağın parçalarını yapıyor.

Tedarik zinciri nasıl değişiyor?

En büyük değişikliği, Türkiye’nin 2019’da programdan çıkarılması zorunlu kıldı. Türk Havacılık ve Uzay Sanayii (TUSAŞ) orta gövdenin ikinci kaynağıydı ve Türk firmaları yaklaşık 900 farklı parça üretiyordu. Bu işler izleyen üç yıl içinde çoğunlukla ABD’li tedarikçilere kaydırıldı.

Son dönemde işler yeni müşterilere yayılıyor. Rheinmetall, Almanya’nın 35 uçaklık siparişine bağlı olarak 2025’te Weeze’de Northrop Grumman için orta gövde üretecek bir tesis açtı. Finlandiya, İsviçre ve Polonya da kendi sanayi paketlerini müzakere etti. Uçağı hangi ülkelerin aldığını F-35 hangi ülkelerde var yazımızda sıraladık.

F-35 neden bu şekilde üretiliyor?

İşin yayılması maliyeti de yaydı ve alıcıları programa bağladı. Fabrikaları F-35 üretimine bağlı olan bir hükümetin siparişini iptal etme olasılığı daha düşük. Lockheed Martin, programın ABD’de 290 binden fazla istihdamı desteklediğini söylüyor.

Bu yapının zayıf yanı kırılganlık. Sıkıntıya giren tek bir tedarikçi hattı durdurabiliyor ve tek kaynaklı kalemler yaygın: tek motor, tek fırlatma koltuğu, tek kaldırma sistemi. İdame daha da zor; çünkü yedek parçalar, ABD Sayıştayı’nın (GAO) defalarca kötü izlendiğini saptadığı küresel bir havuzda tutuluyor. Üreticiyi Lockheed Martin şirket profili yazımızda, uçağı F-35 nedir rehberimizde bulabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

F-35’i kim üretiyor?

Ana yüklenici Lockheed Martin. Başlıca ortakları Northrop Grumman, BAE Systems ve Pratt & Whitney.

F-35 nerede üretiliyor?

Nihai montaj Teksas’taki Fort Worth’ta; ayrıca İtalya’da Cameri ve Japonya’da Nagoya hatları var. Parçalar bir düzineden fazla ülkeden geliyor.

BAE Systems F-35 için ne üretiyor?

İngiltere’de üretilen arka gövde ve kuyruklar ile New Hampshire’da üretilen elektronik harp sistemi.

Northrop Grumman F-35 için ne üretiyor?

Orta gövde, radar ve haberleşme, seyrüsefer ve tanıma sistemi.

F-35 ABD dışında üretiliyor mu?

Evet. İtalya ve Japonya komple uçak montajı yapıyor, ortak ülkeler ana bileşenleri üretiyor.

Türkiye F-35 için parça üretti mi?

Evet, 2019’da programdan çıkarılana kadar. Türk şirketleri orta gövde ve yaklaşık 900 parça üretiyordu.