F-35 Motoru: F135’in İtkisi, Yenilemesi ve Sorunları

F-35 motoru Pratt & Whitney F135. Art yakıcılı bu tek turbofan yaklaşık 43.000 lbf itki üretiyor; bu değer hizmetteki diğer bütün savaş uçağı motorlarının üzerinde. Üç versiyonu da aynı çekirdek çalıştırıyor; F-35B’de buna uçağın havada asılı kalmasını sağlayan bir kaldırma sistemi ekleniyor.

Motorun, tasarımcılarının hesaba katmadığı bir sorunu var. Uçağın elektronik sistemleri beklenenden çok daha fazla soğutma istiyor; F135 de bunu sağlamak için daha fazla zorlanıyor ve daha hızlı yıpranıyor. Sorunu gidermek için bir Motor Çekirdeği Yenilemesi geliştiriliyor. Bu rehberde F-35 motorunun nasıl çalıştığını ve nelerin değiştiğini anlatıyoruz.

F-35 hangi motoru kullanıyor?

Her F-35’te bir F135 var. Motor, çift motorlu F-22’ye güç veren F119’un geliştirilmiş hali; tek motordan daha fazla itki elde etmek için fanı büyütüldü. İlk seri üretim motorlar 2009’da teslim edildi.

Üç sürümü bulunuyor. F135-PW-100, F-35A’ya takılıyor. F-35C’nin PW-400’ü, denizde tuz korozyonuna dayanıklı malzemeler kullanan aynı motor. F-35B’nin PW-600’ünde ise önde bir tahrik şaftı, arkada döner bir egzoz lülesi var.

F-35B havada nasıl asılı kalıyor?

F-35B, Harrier gibi motorun tamamını aşağı çevirmiyor. Motorun önünden çıkan bir şaft, kokpitin arkasına dikey yerleştirilmiş iki kademeli bir kaldırma fanını döndürüyor. Arkada üç yataklı lüle, egzozu yaklaşık 95 derece çevirerek yere yöneltiyor. Kanatların altındaki iki küçük yatış lülesi de hava püskürterek uçağı dengede tutuyor.

Fan soğuk hava üflediği için burnun altındaki gaz sütunu jet egzozundan çok daha serin. Bu, güverteyi koruyor ve sıcak gazın hava alıklarına geri emilmesini önlüyor. Bedeli ağırlık ve hacim; B versiyonunun daha az yakıt taşımasının nedeni de bu. Ayrıntılar F-35A, F-35B ve F-35C arasındaki fark yazımızda.

F135’in neden yenilenmesi gerekiyor?

Motor iki iş yapıyor. Uçağı itiyor, bir de elektronik sistemleri soğutmak ve çalıştırmak için basınçlı hava ve şaft gücü sağlıyor. Soğutma ihtiyacı başlangıçtaki isterden çok daha yüksek çıktı; bu yüzden motordan, vermek üzere tasarlandığından fazla hava çekiliyor. Bunu telafi etmek için motor daha sıcak çalışıyor, sıcak bölüm parçaları da daha erken yıpranıyor.

ABD Sayıştayı (GAO), bu ilave yıpranmanın filonun ömrü boyunca idame maliyetine on milyarlarca dolar ekleyeceğini hesaplıyor. Block 4 durumu ağırlaştırıyor. Yeni APG-85 radarı ve diğer sistemler, mevcut motorun ve ısıl sistemin sağlayabildiğinden de fazla güç ve soğutma istiyor.

Motor Çekirdeği Yenilemesi nedir?

Pentagon’un 2023’te önünde iki seçenek vardı. Biri, General Electric ve Pratt & Whitney’nin bir Hava Kuvvetleri araştırma programı kapsamında geliştirdiği yeni uyarlanabilir çevrimli motordu; çok daha iyi menzil vaat ediyor ancak F-35B’ye sığmıyordu. Diğeri mevcut F135’in çekirdeğini yenilemekti. Pentagon ikincisini seçti.

Motor Çekirdeği Yenilemesi (Engine Core Upgrade) kompresörü, yanma odasını ve türbini geliştirilmiş parçalarla değiştiriyor, motorun geri kalanını koruyor. Pratt & Whitney, yenilemenin motorun tasarım ömrünü geri kazandırdığını, Block 4’ün ihtiyaç duyduğu soğutmayı sağladığını ve itki ile yakıt tüketiminde küçük kazanımlar getirdiğini söylüyor. Üç versiyonda da kullanılabiliyor ve olağan depo seviyesi bakımlarda takılabiliyor. Hizmete giriş hedefi 2029 dolayı. Bununla birlikte yeni bir güç ve ısıl yönetim sistemi de geliştiriliyor.

F-35 motoru hangi sorunları yaşadı?

En bilineni Haziran 2014’te yaşandı: Bir fan kanadı gövdesine sürtündü ve bir F-35A, Eglin Hava Üssü’nde kalkış sırasında alev aldı. Filo haftalarca yere indirildi ve uçak, Farnborough’daki uluslararası tanıtımını kaçırdı. Çözüm, fan sızdırmazlık elemanında yapılan bir değişiklik oldu.

Sonraki sorunlar tasarımla değil destekle ilgiliydi. Motor bakım merkezindeki kapasite yetersizliği 2021’de onlarca uçağı motorsuz bıraktı; türbin kanadı kaplamaları da tozlu ortamlarda beklenenden hızlı aşındı. Rakip olarak geliştirilen ikinci motor, General Electric ve Rolls-Royce ortak yapımı F136, 2011’de iptal edildi ve F135 tek seçenek olarak kaldı.

Performans değerleri F-35 hızı yazımızda, motorun fiyattaki payı ise F-35 fiyatı rehberimizde.

Sık sorulan sorular

F-35’te hangi motor var?

Bir adet Pratt & Whitney F135 art yakıcılı turbofan.

F-35 motoru ne kadar itki üretiyor?

F-35A ve F-35C’de kuru yaklaşık 28.000 lbf, art yakıcıyla 43.000 lbf. F-35B’deki sürüm art yakıcıyla 41.000 lbf üretiyor.

F-35 tek motorlu mu, çift motorlu mu?

Tek motorlu. Karşılaştırma için: F-22’de iki F119 motoru bulunuyor.

F-35’in kaldırma fanını kim üretiyor?

F-35B’nin kaldırma fanı, döner lülesi ve yatış lülelerinden oluşan kaldırma sistemini Rolls-Royce üretiyor.

F135 Motor Çekirdeği Yenilemesi nedir?

Motorun hizmet ömrünü geri kazandırmak ve Block 4 sistemlerine daha fazla soğutma sağlamak için çekirdeğin yenilenmesi; hedef 2029 dolayı.

Bir F135 motoru kaça mal oluyor?

Sektör basınındaki haberlere göre son partilerde yaklaşık 20 milyon dolar.