F-35 Block 4 ve TR-3 Nedir? Neler Gecikti, Neden?

F-35 Block 4, uçak için planlanan yeni silah, sensör ve elektronik harp işlevlerinden oluşan paket; TR-3 ise bu paketi çalıştırmak için gereken yeni bilgisayar donanımı ve yazılımı. İkisi de takvimin yıllarca gerisinde ve bu gecikme, yeni F-35’lerin muharebeye hazır olmadan teslim edilmesinin başlıca nedeni.

Pentagon’un test dairesi 2026 başında, bir önceki eylüle kadar teslim edilen 158 TR-3 uçağın hiçbirinin muharebeye hazır olmadığını bildirdi. Block 4’ün kendisi de küçültüldü; ilk yeteneklerin artık 2031 dolaylarında gelmesi bekleniyor. Bu rehberde F-35 Block 4 ve TR-3’ün ne olduğunu, neyin ters gittiğini ve güncel takvimin ne dediğini anlatıyoruz.

TR-3 nedir?

Teknoloji Yenileme 3 (Technology Refresh 3), uçağın merkezî bilgi işlem donanımını değiştiriyor. Eskisine göre yaklaşık 25 kat işlem gücüne sahip yeni bir çekirdek işlemci, daha büyük bir bellek birimi ve yeni bir kokpit ekranı getiriyor. İşlemciyi L3Harris üretiyor. 15. üretim partisinden itibaren uçaklar bu donanımla üretiliyor.

Donanım, ancak kendisi için yazılmış yazılımla işe yarıyor; sorun da tam burada çıktı. İlk TR-3 uçak Ocak 2023’te uçtu. Temmuza gelindiğinde yazılım hâlâ kararsızdı ve Pentagon yeni uçakları kabul etmeyi durdurdu. Tamamlanan uçaklar bir yıl boyunca park halinde bekledi. Teslimatlar, tam yeteneğin sonradan geleceği anlayışıyla, eğitim uçuşlarına yetecek kadar işlevi olan kısaltılmış bir yazılım sürümüyle Temmuz 2024’te yeniden başladı. Bunun üretime etkisini kaç F-35 üretildi yazımızda anlattık.

F-35 Block 4 nedir?

Block 4, uçağın 2018’de ilk geliştirme sürecini tamamladığı yazılım olan Block 3F’in devamı. Yaklaşık 66 iyileştirmenin 2026’ya kadar aşamalar halinde ve 10,6 milyar dolar maliyetle teslim edilmesi planlanmıştı.

Bu kalemleri F-35 füzeleri, F-35 radarı, F-35 sensörleri ve F-35 motoru yazılarımızda daha ayrıntılı ele aldık.

Block 4 ve TR-3 neden gecikti?

Resmî raporlarda üç neden öne çıkıyor. Birincisi yazılım. Uçakta sekiz milyonu aşkın satır kod bulunuyor ve her yeni sürüm daha önce çalışan işlevleri bozma eğilimi gösterdi. Test dairesi, değerlendirdiği en son TR-3 sürümünün harekât testlerine uygun olmadığını; eski uçaklar için hazırlanan en yeni yazılımın da kararlılık sorunları yüzünden 2025 mali yılının büyük bölümünde ağırlıklı olarak kullanılamaz durumda kaldığını bildirdi.

İkincisi test kapasitesi. Ölçüm donanımlı test uçağı sayısı yetersiz. Test dairesine göre, herhangi bir günde sekiz uçağın hazır bulunabilmesi için harekât denemelerine ayrılan filonun 12 uçağa çıkması gerekiyor.

Üçüncüsü, Block 4’ün uçağın kapasitesini aşması. Yeni radar ve diğer sistemler, mevcut motorun ve ısıl sistemin sağladığından daha fazla elektrik gücü ve soğutma istiyor. GAO 2023’te maliyeti 16,5 milyar dolar, bitiş tarihini 2029 olarak verdi. 2025’te program yeniden yapılandırıldı: Block 4 daha dar bir yetenek kümesine indirildi; ilk yeteneklerin en erken 2031’de gelmesi öngörüldü, motor yenilemesine bağlı olanlar 2030’ların ortasına ertelendi.

Güncel takvim ne?

Kamuya açık en net takvim, programın 2027 mali yılı bütçesi için hazırlanan ve Ağustos 2026’da yayımlanmasına izin verilen tedarik raporunda yer alıyor. Rapor yetenekleri dört pakete ayırıyor.

Bütün tarihler, önce TR-3 yazılımının kararlı ve muharebeye hazır hale gelmesi varsayımına dayanıyor. TR-3 uçakların harekât testlerinin 2026’da, yani uçakların filolara ulaşmaya başlamasından iki yıl sonra başlaması bekleniyordu.

Gecikme kullanıcılar için ne anlama geliyor?

ABD açısından bu, eğitim için uçurulabilen ama savaşa gönderilemeyen yeni uçakların sayısının artması demek; bunların yanında etkilenmeyen yaklaşık 650 eski uçak var. Pentagon, her TR-3 uçağın ödemesinin bir bölümünü uçak muharebeye hazır olana kadar tutuyor. 2026 sonbaharından itibaren bazı uçakların da geciken APG-85 radarı yerine balast ağırlığıyla teslim edilmesi bekleniyor.

İhracat müşterileri açısından etki, zamanlamaya bağlı. İlk uçaklarını şimdi teslim alan ülkeler, aralarında Polonya, Belçika, Finlandiya ve Almanya da var, TR-3 uçak alıyor. Birleşik Krallık ve İtalya’nın Meteor için 2032’yi beklemesi gerekiyor. ABD Kongresi üyeleri gecikmeleri Lockheed Martin üzerinde baskı kurmak için kullanıyor; bunu F-35 ödenek uyarısı haberimizde ele almıştık. Maliyet tarafı F-35 fiyatı rehberimizde.

Sık sorulan sorular

TR-3 ile Block 4 arasındaki fark ne?

TR-3 yeni bilgisayar donanımı ve temel yazılımı. Block 4 ise çalışmak için TR-3’e ihtiyaç duyan yeni silah, sensör ve işlevler bütünü.

TR-3 F-35’ler muharebeye hazır mı?

Pentagon’un test dairesi, 30 Eylül 2025’e kadar teslim edilen 158 uçağın hiçbirinin hazır olmadığını bildirdi. Ekim 2026 başı itibarıyla resmî bir muharebeye hazır ilanına dair bir habere rastlamadık.

Block 4 ne zaman tamamlanacak?

İlk yeteneklerin en erken 2031’de, motora bağlı kalemlerin ise 2030’ların ortasında gelmesi bekleniyor.

Block 4’ün maliyeti ne kadar?

GAO 2023’te 16,5 milyar dolar olarak hesapladı; ilk rakam 10,6 milyar dolardı.

F-35 teslimatları 2023’te neden durdu?

Pentagon, yazılımları kararlı hale gelene kadar TR-3 uçakları kabul etmedi. Teslimatlar Temmuz 2024’te yeniden başladı.

Eski F-35’ler TR-3’e yükseltilebilir mi?

Evet. Önceki uçaklara yeni işlemci ve ekranlar sonradan takılabiliyor; filonun bir bölümü için bu planlanıyor.