F-35B Nedir? Dikey İniş Nasıl Yapılıyor?

F-35B, motor egzozunu yere çevirerek ve kokpitin arkasındaki büyük bir fanı döndürerek dikey iniyor; ikisi birlikte yaklaşık 40.650 lbf yukarı yönlü itki üretiyor. Bunu yapabilen tek ses üstü hayalet uçak ve katapultu olmayan donanmaların kullanabileceği tek sabit kanatlı jet.

Bu yeteneğin bir bedeli var. Kaldırma sistemi, diğer versiyonların yakıt ve silah için kullandığı hacmi ve ağırlığı alıyor. Bu rehberde F-35B dikey inişinin nasıl çalıştığını, uçağın nasıl uçurulduğunu, nerelerde görev yaptığını ve bu yetenek uğruna nelerden vazgeçildiğini anlatıyoruz.

F-35B dikey inişi nasıl çalışıyor?

Uçağı dört hava jeti havada tutuyor. Arkada motor lülesi yaklaşık 95 derece dönerek aşağıya bakıyor. Önde, kokpitin arkasına yatay yerleştirilmiş bir fan dümdüz aşağı soğuk hava üflüyor. Her kanadın altında da küçük birer yatış lülesi, kanatları dengede tutmak için motordan alınan havayı püskürtüyor.

İşin ustalık isteyen kısmı fan. Ayrı bir motor değil. Pilot askı modunu seçtiğinde bir kavrama, fanı ana motorun önünden çıkan bir şafta bağlıyor; şaft kabaca 29 bin beygir gücü aktarıyor. Fanın üstünde ve altında, arkasında ilave motor havası için ve kuyruğun altında lüle için kapaklar açılıyor. Motorun kendisini F-35 motoru yazımızda anlattık.

Pilotlar F-35B’yi askıda nasıl uçuruyor?

Tek bir düğmeyle ve Harrier’a kıyasla çok daha az çabayla. Pilot dönüşüm düğmesine basıyor; uçuş bilgisayarı kapakları açıyor, fanı devreye alıyor ve itkiyi dengeliyor. Askıda sağ kumanda kolu uçağı yukarı, aşağı ve yanlara, soldaki kol ise ileri ve geri hareket ettiriyor. Pilot kumandaları bırakırsa uçak bulunduğu konumu koruyor.

Harrier aynı anda üç kumandayla sürekli uğraşmayı gerektiriyordu ve bu yüzden kaza sicili kötüydü. Deniz Piyadeleri ve Kraliyet Donanması pilotlarının güverteye iniş yeterliliğini çok daha kısa sürede kazanabilmesinin başlıca nedeni F-35B’deki otomasyon. Kask da yardımcı oluyor: Kamera görüntüsü pilotun tabanın ötesinde güverteyi görmesini sağlıyor; ayrıntılar F-35 kaskı yazımızda.

F-35B dikey kalkış yapıyor mu?

Nadiren. Yapabiliyor, ama yalnızca az yakıtla ve silahsız; bu yüzden harekâtta uygulanmıyor. Olağan yöntem, lülenin ve fanın kısmen aşağı çevrildiği kısa rulelik bir kalkış; böylece yükün bir bölümünü kanat taşıyor. Bir ABD hücum gemisinin düz güvertesinde kalkış mesafesi yüz metre dolayında. İngiliz ve İtalyan uçak gemilerinde ise daha ağır yüklerle kalkış için pruvada bir kayak rampası bulunuyor.

İniş dikey yapılıyor; çünkü uçak yakıtını harcayıp silahlarını bıraktıktan sonra hafiflemiş oluyor. Birleşik Krallık ayrıca gemiye ruleli dikey iniş yöntemini geliştirdi: Uçak düşük ileri hızla teker koyuyor, böylece kanat hâlâ bir miktar taşıma sağlıyor. Bu da kullanılmayan silahların denize atılmak yerine gemiye geri getirilmesine olanak tanıyor.

F-35B’yi hangi ülkeler ve gemiler kullanıyor?

Uçağı dört ülke kullanıyor, bir beşincisi sipariş verdi. Singapur dışındakilerin hepsi uçağı denizde kullanıyor.

Denizdeki en yeni kullanıcı Japonya. Kaga gemisi 2024 sonunda Kaliforniya açıklarında F-35B denemeleri yaptı, ilk Japon F-35B’si de 2025’te teslim edildi. Bu ülkeler için uçak, bir helikopter gemisini küçük bir uçak gemisine dönüştürüyor; versiyonun var olma nedeni de bu. Kullanıcıların tam listesi F-35 hangi ülkelerde var yazımızda.

F-35B nelerden vazgeçiyor?

Kaldırma fanı, F-35A’da bir yakıt tankının bulunduğu yerde duruyor. B, 8.278 kg yerine 6.125 kg yakıt taşıyor; harekât yarıçapı da 1.239 km yerine yaklaşık 935 km. Silah bölmeleri daha kısa ve 2.000 libre yerine 1.000 libre sınıfı bomba alıyor. Yapısı 9 g’ye değil 7 g’ye dayanacak biçimde tasarlandı ve dahili topu yok.

Aynı zamanda en pahalı versiyon: Son partilerde yaklaşık 121,4 milyon dolar. Bakımı da en karmaşık olanı. 2010’ların başında ağırlık artışı programı neredeyse sona erdiriyordu; B versiyonu bir yıl süreyle resmen gözetim altına alındı. Diğer versiyonlarla karşılaştırma F-35A, F-35B ve F-35C arasındaki fark yazımızda, uçağın temel özellikleri F-35 nedir rehberimizde.

Sık sorulan sorular

F-35B dikey kalkabilir mi?

Evet, ama yalnızca hafif ağırlıkta. Hizmette kısa ruleli kalkış ve dikey iniş yapıyor.

F-35B havada nasıl asılı kalıyor?

Kokpitin arkasındaki şaft tahrikli kaldırma fanı ile aşağı dönen motor lülesi itkinin yaklaşık yüzde 46’sını ayrı ayrı sağlıyor; kanat altındaki küçük yatış lüleleri de dengeyi koruyor.

F-35B hangi ülkelerde var?

ABD, Birleşik Krallık, İtalya ve Japonya kullanıyor. Singapur 12 adet sipariş etti.

F-35B, F-35A’dan yavaş mı?

Hayır. Üç versiyonun azami hızı da Mach 1,6. B’nin menzili daha kısa, g sınırı daha düşük.

F-35B’yi hangi gemiler taşıyabiliyor?

ABD’nin America ve Wasp sınıfı hücum gemileri, Birleşik Krallık’ın Queen Elizabeth sınıfı uçak gemileri, İtalya’nın Cavour ve Trieste’si, Japonya’nın Izumo ve Kaga’sı.

F-35B ilk dikey inişini ne zaman yaptı?

18 Mart 2010’da, Patuxent River Deniz Hava Üssü’nde.