F-35’in Sorunları: Göreve Hazır Olma Oranı, İdame Maliyeti ve Geciken Modernizasyon

F-35’in bugünkü en büyük sorunları havada değil, yerde: uçmaya hazır uçak sayısı çok az, uçakları uçar durumda tutmanın maliyeti planlananın çok üzerinde ve uçağı rakiplerinin önünde tutacak modernizasyon yıllarca gecikti. Bunlar programı eleştirenlerin değil, ABD hükümetinin kendi denetçilerinin ve test birimlerinin vardığı sonuçlar.

Bunların hiçbiri uçağın muharebede kötü performans gösterdiği anlamına gelmiyor; o alandaki sicili güçlü. Asıl anlamı, ABD ile ortaklarının çok pahalı bir filodan ödediklerinin karşılığından daha az yararlanması. Bu yazıda kanıtları ortaya koyuyoruz.

Hazırlık: uçakların yarısından azı göreve hazır

Göreve hazır bir uçak, kendisine verilen görevlerden en az birini uçabilir. Tam göreve hazır bir uçak ise hepsini uçabilir. ABD Sayıştayı (GAO) Haziran 2026’da, ABD F-35 filosunda iki oranın da sert biçimde düştüğünü bildirdi.

Uygulamada bu, 2025’te ortalama bir günde Amerikan F-35’lerinin yarısından fazlasının hiçbir görevini, dörtte üçünün ise görevlerinin tamamını yerine getiremediği anlamına geliyor. Nedenler tanıdık: yedek parça sıkıntısı, depo seviyesi bakım merkezlerinde yetersiz onarım kapasitesi ve onarıma giden parçaların dönüşünde uzun bekleme süreleri.

İdame: 1,6 trilyon dolarlık fatura

Uçakları satın almak maliyetin küçük kısmı. GAO, ABD filosunu 2088’e kadar işletmenin ve bakımını yapmanın bedelini yaklaşık 1,6 trilyon dolar olarak hesaplıyor; bu da programın toplam maliyetini 2 trilyon doların üzerine taşıyor. F-35’in fiyatı ne kadar yazımızda anlattığımız gibi, bir F-35A’nın her uçuş saati kabaca 42.000 dolara mal oluyor.

Kuvvetler buna daha az uçmayı planlayarak karşılık verdi. Buna rağmen GAO, 2030’ların ortasına gelindiğinde uçakların işletme maliyeti ile kuvvetlerin karşılayabileceklerini söyledikleri tutar arasında yılda 1 milyar doları aşan bir açık oluşacağını saptadı. Pentagon’un idame sistemini yeniden kurma planı ise 2031 mali yılına kadar önceki planlamaya göre 13,7 milyar dolar daha fazla kaynak gerektiriyor.

Denetçiler yüklenicinin nasıl ödüllendirildiğini de eleştirdi. 2020’den beri ödenen yüz milyonlarca dolarlık teşvik priminin, kuvvetlerin gerçek ihtiyaçlarıyla örtüşmeyen performans düzeylerine bağlandığını ve sanayinin bazı kritik parçaları tedarik edecek kapasiteye hâlâ sahip olmadığını belirlediler.

Modernizasyon: TR-3 ve Blok 4 yıllarca gecikti

İkinci sorun modernizasyon. Blok 4 yeni silahlar, sensörler ve elektronik harp işlevlerinden oluşan bir paket ve Teknoloji Yenileme 3 (TR-3) adlı yeni bilgisayar donanımına dayanıyor. İkisini de Blok 4 ve TR-3 nedir yazımızda ele aldık.

TR-3 yazılımı o kadar kararsızdı ki Pentagon, Temmuz 2023’ten itibaren bir yıl boyunca yeni uçakları teslim almayı reddetti. Teslimatlar sınırlı bir sürümle yeniden başladı. Pentagon’un test dairesi, Eylül 2025 sonuna kadar 158 TR-3 uçağının teslim edildiğini ve hiçbirinin henüz muharebe için onaylanmadığını bildirdi. Ayrıca APG-85 radarı hazır olmadığı için bazı yeni uçaklar burunlarında safra ağırlığıyla teslim ediliyor.

Blok 4’ün kendisi de daraltıldı ve 2030’lara yayıldı. Bu on yıl için vaat edilenlerin önemli bir bölümü daha geç gelecek ya da hiç gelmeyecek.

Motor fazla zorlanıyor

F135 motoru itkinin yanı sıra soğutma havası ve elektrik gücü de sağlıyor. Uçağın elektronik sistemleri artık her ikisinden de motorun tasarlandığından fazlasını talep ediyor; motor bu nedenle daha sıcak çalışıyor ve daha hızlı yıpranıyor. Bu da ömür boyu bakım maliyetine milyarlarca dolar ekliyor.

Çözüm, Motor Çekirdek Modernizasyonu ile yeni bir güç ve soğutma sistemi. İkisi de bu on yılın sonundan önce filoya ulaşmayacak. Arka plan için F135 motoru ve modernizasyonu yazımıza bakabilirsiniz.

Bu neden şimdi önemli?

Kongre’nin sabrı tükeniyor. F-35’e ödenek tehdidi haberimizde aktardığımız gibi, bütçe komisyonlarının kıdemli üyeleri hazırlık oranı düzelmezse ödeneği bekletmekle tehdit etti. Yurt dışında ise Kanada siparişini gözden geçiriyor; başka alıcılar da maliyetleri ve ABD’nin yönettiği destek sistemine bağımlılıklarını sorguluyor.

Son dönemde art arda yaşanan kazalar baskıyı artırdı; soruşturmacılar birkaç olayda bakıma işaret etti. Ayrıntılar F-35 kazaları listemizde.

F-35 başarısız bir proje mi?

Hayır, ancak beklenenin altında kalıyor. Muharebe sicilinin gösterdiği gibi uçak Orta Doğu semalarında yapılış amacını yerine getirdi ve 20 ülkeye 1.375’ten fazla uçak teslim edildi. Sorun şu: göreve hazır olma oranı yüzde 44 olan bir filo, fiilen yarım filodan azdır.

Çözümler belli: daha fazla yedek parça, daha fazla depo kapasitesi, teknik verilerin devlet denetimine geçmesi ve kararlı bir yazılım temeli. Hepsi para ve yıllar gerektiriyor.

Sık sorulan sorular

F-35’in başlıca sorunları neler?

Düşük göreve hazır olma oranı, çok yüksek idame maliyeti, geciken yazılım ve donanım modernizasyonları ve tasarım sınırlarının ötesinde zorlanan bir motor. Dördü de ABD hükümetinin denetçileri ve test birimleri tarafından belgelendi.

F-35’in göreve hazır olma oranı kaç?

GAO, 2025’te filo genelinde yüzde 44’lük bir göreve hazır olma oranı bildirdi; bu oran 2021’de yüzde 67’ydi. Tam göreve hazır olma oranı ise yüzde 25’ti.

F-35’in bakımı ne kadara mal oluyor?

GAO’ya göre ABD filosu için 2088’e kadar yaklaşık 1,6 trilyon dolar. F-35A’nın uçuş saati kabaca 42.000 dolar.

F-35 teslimatları neden durdurulmuştu?

Pentagon, TR-3 yazılımı yeterince kararlı olmadığı için Temmuz 2023’ten Temmuz 2024’e kadar yeni uçakları teslim almadı. Teslimatlar sınırlı bir yazılım sürümüyle yeniden başladı.

F-35 kötü bir uçak mı?

Muharebe performansı iyi. Sorunları kullanılabilirlik, maliyet ve modernizasyon gecikmelerinde; bunlar da kullanıcıların uçaktan elde ettiği faydayı azaltıyor.

F-35’in sorunları çözülecek mi?

Daha fazla yedek parça ve depo kapasitesi, bir motor modernizasyonu ve yeni yazılım için planlar var; bunların maliyeti 2031 mali yılına kadar önceki planlamaya göre 13,7 milyar dolar daha fazla. İyileştirmelerin çoğu bu on yılın sonundan önce beklenmiyor.